Như Trương Đăng Dung đã từng viết trong tác phẩm “Viết cho con”:
“Mai này con lớn lên
Bố không biết những điều con sẽ nghĩ
…
Bố chỉ mong trái tim con đừng lạc lõng
Giữa những vui buồn bất hạnh của thời con”
Những tâm sự ấy, vượt ra ngoài khuôn khổ một bài thơ, trở thành tiếng chuông thức tỉnh trong thời đại ngày nay: giữa dòng chảy vội vã của cuộc sống, giữa những guồng quay của tham vọng, phải chăng chúng ta đã trở nên quá vô cảm, tàn nhẫn? Ta cứ liên tục, hối hả bước tới, để rồi lặng im, thờ ơ trước nỗi đau của kẻ khác, thậm chí trở thành một con người tàn nhẫn, lạnh lùng khi phân biệt đối xử với một mảnh đời khiếm khuyết đang đối mặt với bao khó khăn trong cuộc sống.
Phân biệt đối xử với người khuyết tật là hành vi đối xử không công bằng, thiên lệch, thậm chí hắt hủi hoặc tước đi quyền cơ bản của những người có khiếm khuyết về thể chất hoặc tinh thần. Phân biệt có thể đến từ lời nói, hành động, ánh mắt, thậm chí là sự lãng quên – những điều tưởng chừng nhỏ bé nhưng lại có sức sát thương lớn đến lòng tự trọng của người khuyết tật. Họ bị xem là “gánh nặng”, là “khác thường”, là “không bình thường”. Mà điều nghịch lý là lớn nhất là chính họ – những người đã chịu thiệt thòi từ khi sinh ra hoặc không may gặp phải những tai nạn trên đường đời – lại tiếp tục bị xã hội dán thêm những nhãn mác lạnh lùng.
Hiện tượng phân biệt đối xử không tự nhiên sinh ra. Nó là kết quả của một chuỗi suy nghĩ sai lệch, định kiến cố hữu và cả những khiếm khuyết trong cấu trúc xã hội. Khi lý giải nguyên nhân của sự phân biệt với người khuyết tật, ta không chỉ nhìn vào những hành động bề nổi, mà còn cần lần về những tầng sâu tâm lý và văn hóa đã gieo rắc sự kỳ thị ấy qua nhiều thế hệ. Từ lâu, xã hội đã đặt ra một tiêu chuẩn ngầm về “con người bình thường” – một người khỏe mạnh, đầy đủ tay chân, mắt sáng tai nghe, có khả năng lao động như số đông. Khi ai đó lệch ra khỏi khung mẫu này – dù là do bẩm sinh hay tai nạn – họ lập tức bị xem là “khác thường”. Sự “khác” ấy, thay vì được cảm thông, lại thường bị gán với những định kiến: yếu đuối, phiền toái, vô dụng, gánh nặng. Bàn về điều này, ta bứt rứt mà đặt ra câu hỏi rằng, từ bao giờ, hay điều gì đã khiến con người trở nên lạnh lùng đến nhẫn tâm như thế? AI, công nghệ tiên tiến nhất của nhân loại, được các nhà nghiên cứu suy nghĩ, dày công xây dựng, chúng có thể làm tất cả mọi thứ mà chúng ta – con người có thể làm được, thậm chí còn làm tốt hơn bởi chúng được lập trình toàn bộ những kiến thức mà nhân loại đã biết. Một phát minh hiện đại, tiên tiến như thế vẫn khiến các nhà sáng chế phải đau đầu suy nghĩ, tìm tòi để có thể tìm cách đưa vào trong những cỗ máy lạnh lẽo ấy con chip “cảm xúc”. Bởi như một lẽ tất nhiên, con người là sinh vật duy nhất trên hành tinh này có khả năng mang trong mình nhiều trạng thái xúc cảm hỉ nộ ái ố như thế. Những cỗ máy vô tri vô giác đang chờ đợi để có được trái tim – cảm nhận những vui buồn giận hờn như một con người, nhưng dường như ta đang đi ngược lại với điều ấy, sống một cách lạnh lùng, lãnh đạm, nhẫn tâm mà nhìn những người khuyết tật bằng ánh mắt khác biệt, cái nhìn khác, buông ra những lời nói khiến trái tim họ tổn thương, đau đớn.
Chẳng hạn, tại Hà Nội, câu chuyện của Lưu Thị Hiếu – một phụ nữ bị bại não dùng xe lăn – đã gióng lên hồi chuông báo động về thái độ xã hội. Khi cô di chuyển trên vỉa hè, thường xuyên bị người đi đường la mắng: “Nếu cần xe lăn thì nằm ở nhà đi.” Các xe buýt từ chối giúp đỡ với lý do “kẹt xe”, không có thời gian. Khi cô liên hệ với công ty vận tải, họ còn không hiểu khái niệm “ramps” là gì, cho đến khi cô trực tiếp giải thích. Phải đến khi cô chia sẻ trên TikTok – với hơn 4 triệu lượt xem – thì VinBus mới cập nhật thông tin tiếp cận người khuyết tật, bắt đầu đưa hình ảnh người sử dụng xe lăn vào truyền thông và cam kết cải thiện.
Có lẽ, ở một thế giới ẩn chứa quá nhiều tổn thương, sự phán xét, những ánh nhìn thiếu bao dung, nơi mà ta luôn phải chạy theo những tiêu chuẩn định kiến sẵn có, cảm xúc của con người dần bị đóng băng, ta đóng cửa trái tim mình, giấu đi đứa trẻ tâm hồn vào sâu bên trong bằng những vỏ bọc cảm xúc để bảo vệ chính bản thân khỏi những điều tàn nhẫn tới vô cùng của xã hội ngoài kia. Từ ấy, ta dần mất dần những cảm xúc mà một con người đáng lẽ nên có, trái tim vốn rộn ràng, cháy bỏng lại trở nên chai sạn, thờ ơ. Ta không còn biết xót xa trước nỗi đau của người khác, không còn thấy day dứt khi nhìn thấy ánh mắt đáng thương. Thậm chí, ta biến thành một phiên bản lạnh lẽo hơn, tàn nhẫn hơn của chính mình – dửng dưng trước những mảnh đời khiếm khuyết bất hạnh, coi sự kỳ thị là chuyện hiển nhiên.
Để chữa lành một xã hội đang tổn thương vì sự thờ ơ, vô cảm và định kiến, chúng ta cần bắt đầu từ chính nhận thức của mỗi cá nhân, từ sự điều chỉnh trong giáo dục đến thay đổi ở tầm chính sách – một sự đồng hành bền bỉ giữa trái tim và hành động. Phân biệt đối xử với người khuyết tật không phải là một căn bệnh bẩm sinh của xã hội, mà là hệ quả của nhận thức sai lệch – nghĩa là hoàn toàn có thể thay đổi. Khắc phục nạn phân biệt đối xử với người khuyết tật không phải là việc của riêng một ai – mà là trách nhiệm chung của một xã hội muốn lớn lên bằng tình người. Điều đó không đòi hỏi những hành động vĩ đại, mà bắt đầu từ những cử chỉ giản dị nhất. Như Mahatma Gandhi đã từng tâm niệm: “Be the change you wish to see in the world” (Nếu muốn thế giới tốt lên, ta phải tự mình tốt lên).
Như Mark Twain đã từng nói: “Sự tử tế là ngôn ngữ người khiếm thính có thể nghe, người khiếm thị có thể thấy”. Phân biệt đối xử với người khuyết tật không chỉ là một hành vi sai trái – đó là biểu hiện rõ ràng nhất cho sự băng hoại của lòng trắc ẩn và sự bất lực của xã hội trong việc thấu hiểu, chấp nhận những điều khác biệt. Một cộng đồng văn minh không được đánh giá qua những gì nó dành cho kẻ mạnh, mà qua cách nó đối xử với những người yếu thế nhất. Và đã đến lúc, ta không thể viện cớ cho sự vô cảm, không thể nhắm mắt trước bất công và không thể tiếp tục để trái tim mình đóng băng trước những mảnh đời khiếm khuyết.
Bình luận