Chúng ta đang đứng trước một hiện trạng nhức nhối: sự phân biệt đối xử với người cao tuổi có khiếm khuyết. Dù tuổi tác khiến thể lực họ suy yếu, trí nhớ hao mòn, nhưng không đồng nghĩa với việc giá trị sống của họ bị coi thường và phai mờ trong xã hội. Tuy vậy, vẫn còn tồn tại rất nhiều cá nhân mang theo tư tưởng xa lánh họ. Chính những hành vi ấy đòi hỏi chúng ta cần lên tiếng cho một xã hội công bằng, nơi tiếng nói của những người yếu thế nhận được sự quan tâm xứng đáng,
Phân biệt đối xử là hành vi từ chối, lơ đi sự công bằng, tôn trọng hay cơ hội dành cho ai đó chỉ vì họ mang trong mình đặc điểm khác biệt, như giới tính, tôn giáo, hoàn cảnh kinh tế hay tình trạng sức khỏe. Trong xã hội hiện đại, một trong những dạng kỳ thị âm thầm nhưng phổ biến là phân biệt đối xử với người cao tuổi có khiếm khuyết. Họ là những người từ 65 tuổi trở lên, mang trong mình những hạn chế về thể chất hoặc trí tuệ như suy giảm thính lực, thị lực, vận động, trí nhớ,… Điều đau lòng là không ít người trong xã hội vẫn xem họ như gánh nặng, thay vì nhìn thấy giá trị và đóng góp của họ.
Hành vi phân biệt này tồn tại dưới nhiều hình thức: từ những công trình công cộng thiếu tính hỗ trợ người già, đến những lời nói mỉa mai về sự “lẩm cẩm”, “chậm chạp” của người lớn tuổi, hay nghiêm trọng hơn là sự từ chối tuyển dụng, không đồng ý tham gia vào những hoạt động cộng đồng. Viện nghiên cứu phát triển xã hội từng công bố tại Đồng Nai có tới 80% người khuyết tật sống phụ thuộc vào gia đình, trong đó phần lớn là người cao tuổi. Đáng buồn thay, đôi lúc, họ cũng phải nhận sự kỳ thị đến từ chính những người thân trong gia đình – bởi chính những người thân yêu ấy cũng cảm thấy họ như một “gánh nặng” trong cuộc sống hằng ngày. Bởi lẽ, hiếm khi người cao tuổi được trao cho cơ hội được sống, làm việc và nhìn nhận như một “người bình thường” bởi xã hội.
Việc phân biệt đối xử không chỉ là hành vi sai lệch về đạo đức, mà còn để lại những hậu quả đáng buồn. Trước tiên, nó làm tổn thương tinh thần của người cao tuổi, khiến họ dễ cô đơn, mất đi niềm tin vào bản thân và xã hội. Khi bị xa lánh khỏi cộng đồng, họ không được tiếp cận với y tế, giáo dục hay các hoạt động xã hội phù hợp, khiến tình trạng sức khỏe càng xấu đi và tăng gánh nặng cho gia đình và xã hội. Thậm chí, họ còn mất đi cơ hội đóng góp cho cộng đồng dù vẫn còn sức lực và trí tuệ. Dẫu biết đó là một điều lãng phí và đáng buồn, nhưng hiện tại, xã hội chúng ta vẫn chưa có những hành động quyết liệt để giảm thiểu hiện thực này.
Không thể phủ nhận rằng một số công việc đòi hỏi tiêu chuẩn sức khỏe cao có thể không phù hợp với người lớn tuổi có khiếm khuyết, như làm phi công hay công nhân xây dựng. Tuy nhiên, đây là yêu cầu nghề nghiệp đặc thù, không đồng nghĩa với việc từ chối họ trong tất cả lĩnh vực khác. Nếu một người già có thể quản lý tài chính, dạy học, viết lách, hoặc tham gia công tác thiện nguyện, thì việc từ chối họ chỉ vì tuổi tác chính là một định kiến vô cùng vô lí. Chính sự đa dạng trong năng lực và kinh nghiệm của người đã trải qua nhiều thăng trầm trong cuộc sống là tài sản quý báu mà xã hội hiện đại cần quan tâm và đề cao hơn.
Thực tế đã chứng minh, khi được tạo điều kiện, người cao tuổi dù gặp nhiều rào cảm vẫn có thể lan tỏa giá trị tích cực. Cụ ông 76 tuổi ở TP.HCM, thường được gọi với cái tên thân mật là ông Tư, sau khi nghỉ hưu, đã mở lớp dạy chữ miễn phí cho trẻ em nghèo trong khu phố, bất chấp đôi mắt yếu và lưng còng. Vì căn bệnh hen suyễn mãn tính và huyết áp cao, có lần bác sĩ kêu ông phải nhập viện theo dõi vài ngày. “Tôi còn lớp học ở nhà không bỏ được”, ông nói thế rồi rời khỏi bệnh viện. Những con người như vậy cho thấy tuổi tác hay những khiếm khuyết họ mang trong mình không thể bóp nghẹt sức sống và khát khao cống hiến.
Để xóa bỏ định kiến này, cần có sự chung tay từ cả xã hội. Các công trình công cộng cần được thiết kế phù hợp hơn với người yếu thế. Trường học nên lồng ghép giáo dục về sự cảm thông và bình đẳng trong chương trình học. Pháp luật cần xử lý nghiêm các hành vi kỳ thị. Và trên hết, mỗi người chúng ta cần thay đổi từ cách nhìn đến cách ứng xử. Người cao tuổi có khiếm khuyết không cần sự thương hại, họ cần sự tôn trọng và cơ hội để được sống trọn vẹn như bao người. Đó là quyền cơ bản của con người mà không ai có thể phủ nhận. Thay vì xa lánh, hãy lắng nghe họ. Thay vì coi thường, hãy học từ họ. Và thay vì giữ khoảng cách, hãy dang tay đồng hành cùng họ như một phần của cộng đồng.
Chúng ta không thể thay đổi tuổi tác, nhưng có thể thay đổi cách xã hội đối xử với tuổi tác. Hôm nay, nếu bạn gặp một người già khuyết tật, hãy nở một nụ cười, đừng ngần ngại trò chuyện và dành cho họ sự tôn trọng. Một lời hỏi thăm, một nụ cười , một cái ghế nhường chỗ – là những điều nhỏ bé nhưng mang sức mạnh của sự tử tế. Hãy là người truyền đi thông điệp: tuổi già không là kết thúc, mà là một phần của hành trình đầy giá trị. Ai cũng có quyền sống xứng đáng, ở bất kỳ độ tuổi hay trạng thái cơ thể nào.
Trích nguồn:
- N.Lê. (2011). Giảm kì thị và phân biệt đối xử với người khuyết tật: cần thay đổi từ cách nhìn. Báo điện tử Chính phủ.
- Bùi Vân, Lê Nam. (2023). Lớp học không có tiếng gọi… thầy. Giáo dục và thời đại.
Bình luận